Płeć a role społeczne we współczesnym świecie

W społeczeństwach nowoczesnych ujawnił się oraz zyskał na znaczeniu podział społeczny, którego podstawą jest różnica płci. Dyskryminacja jednej płci jest charakterystyczna dla większości społeczeństw ludzkich, jednak zmiany, jakie zaszły w ostatnich dziesięcioleciach w krajach zachodnich, przyczyniły się do wzrostu świadomości w tej sprawie. Dostrzeżono, że istnienie pozycji przypisanych związanych z płcią jest sprzeczne z panującym w tych społeczeństwach ideałem merytokracji. 

Bardziej powszechna stała się również ideologia praw człowieka, będąca wyrazem przekonania o konieczności równego traktowania ludzi i niezgody na dyskryminację ze względu na cechy przypisane lub nabyte.

Płeć biologiczna a płeć psychiczna

Różnice płci biologicznej obejmują różne funkcje reprodukcyjne, różnice hormonalne oraz anatomiczne. Są uniwersalne i zdeterminowane biologicznie. Płeć psychiczna, społeczno-kulturowa odnosi się do społecznego charakteru różnic między kobietami i mężczyznami, do zespołu atrybutów, postaw, ról społecznych i zachowań przypisanych mężczyźnie lub kobiecie przez szeroko rozumianą kulturę. 

Androcentryzm narzuca się jako neutralny i niewymagający legitymizacji. Kolektywny proces socjalizacji sprawia, że dystynktywne tożsamości, ustanawiane przez kulturową arbitralność, zostają wcielane w habitusy. Męskość jawi się nie jako świadomie zajmowana pozycja władzy, lecz dyspozycja ciała.

Ciało określane jest społecznie w podwójny sposób. Fizyczność determinują podejmowane przez nas aktywności – praca, formy spędzania czasu wolnego oraz nawyki żywieniowe. Ponadto przymioty cielesne są postrzegane za pomocą schematów percepcji i oceny, których użycie jest uwarunkowane poprzez zajmowaną pozycję w przestrzeni społecznej. 

Społeczne wyobrażenie ciała jest rezultatem taksonomii, wynikającej z hierarchizacji właściwości najczęściej występujących w grupie dominującej i przeciwstawienia ich wobec właściwości najczęściej występujących w grupie zdominowanej. 

Męska dominacja stwarza kobietę jako przedmiot symboliczny. Jej celem jest bycie widzialną, przedmiotem podziwianym i przykuwającym wzrok. Oczekuje się od niej wycofania oraz podległości i uśmiechu. 

Różnice między dominującymi i zdominowanymi widoczne są również w sferze emocji, takich jak wstyd, nieśmiałość, strach oraz namiętności i uczuć. Dostrzec możemy związek między ciałem a cenzurą narzuconą przez struktury społeczne, gdy ciało próbuje się bronić przed osądem ze strony grupy dominującej. Pojawiają się oznaki somatyczne, takie jak zaczerwienienie, pocenie się, zdenerwowanie, brak możliwości wydobycia głosu. Niekontrolowany wybuch emocji traktowany jest jako nieuzasadniony kaprys lub histeria.

Rola kobiety w Kościele

Warto zauważyć, że chrześcijaństwo, przeważające w strukturze religijnej świata, stworzyło patriarchalne struktury, wyznaczając kobietom miejsca mniej znaczące, podporządkowane mężczyznom. We wspólnocie katolickiej kobiety są wykluczone z pełnego udziału w życiu sakramentalnym, nie zasiadają w ważnych kościelnych ośrodkach decyzyjnych, są pozbawione możliwości tworzenia praw i symboli oraz odsunięte od oficjalnych i publicznych ról kierowniczych, czy to we władzach Kościoła, czy w zgromadzeniu liturgicznym. 

Teologia feministyczna wskazuje na powstanie wielu form życia kościelnego w wyniku męskiego ujmowania tajemnicy Boga, który w języku tradycyjnej teologii postrzegany jest jako Ojciec, Syn, Pan, Stwórca, Król, Władca, Sędzia, Oblubieniec. Ta symbolika, według Elizabeth A. Johnson, wzmacnia oraz usprawiedliwia patriarchalne struktury w rodzinie, społeczeństwie oraz w Kościele. 

Ontologiczne powiązanie męskości z boskością jest przyczyną postrzegania mężczyzny, reprezentanta Boga, jako głowy rodziny, osoby odpowiedniej na stanowisku przywódczym czy też jedynego kandydata do sakramentu święceń kapłańskich.

Płeć a system edukacji szkolnej 

Szkoła również uczestniczy w procesie kształtowania naszego postrzegania siebie, tworzenia obrazu własnych możliwości i tendencji. Uczniowie naznaczeni są płciowymi różnicami ze względu na typy szkół, do których uczęszczają, przedmioty i specjalności, które wybierają. Nauczyciele powtarzają, że przedmioty ścisłe są bardziej przystępne dla mężczyzn, w efekcie czego ci radzą sobie z nimi lepiej. 

Doświadczenie obowiązującego porządku społecznego połączone z rodzicielskimi i nauczycielskimi odwołaniami do porządku oczywistego sprawia, że kobiety same wcielają zasady dominującej wizji. W procesie socjalizacji przyjęły one wiele schematów percepcji i ocen, które prowadzą do uznania istniejącego porządku za naturalny. Często prowadzi to do unikania przez nie kształcenia w dziedzinach, z których już są wykluczone.

Konwencja Rady Europy

Nierówność czy też dyskryminacja ze względu na płeć rozważana jest najczęściej w kontekście stosowanej wobec kobiet przemocy fizycznej i symbolicznej. W jednym z ważniejszych dokumentów – Konwencji Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej, podpisanym 18 grudnia 2012 roku w imieniu Rzeczpospolitej Polskiej przez Agnieszkę Kozłowską – Majewicz, możemy przeczytać, że: 

przemoc wobec kobiet jest manifestacją nierównego stosunku sił między kobietami a mężczyznami na przestrzeni wieków, który doprowadził do dominacji mężczyzn nad kobietami i dyskryminacji tych ostatnich, a także uniemożliwił pełną poprawę sytuacji kobiet. 

Płeć a role zawodowe 

Uprzemysłowienie, które spowodowało wyraźny podział na społeczną sferę pracy najemnej i prywatną sferę pracy domowej, przyniosło zmianę w tych relacjach. W wieku XIX w Europie kobiety były coraz częściej zatrudniane jako najemna siła robocza. Znajdowały pracę w fabrykach, jednak ich praca ciągle była nisko oceniana. Zgodnie z obserwacjami badaczy, w zawodach, gdzie ilość kobiet jest nieznaczna, dąży się do ich wykluczenia bądź obserwuje się przejawy dyskryminacji. 

Widoczne jest to również we współczesnej strukturze zatrudnienia. Kobiety są niżej opłacane niż mężczyźni, są częściej zatrudniane w niepełnym wymiarze godzin, zajmują niskie pozycje oraz pracują głównie w zawodach o niskim prestiżu. Ich przewaga widoczna jest w zawodach związanych ze świadczeniem usług zbliżonych do funkcji, które wykonują w domu, takich jak sprzątanie, przygotowywanie posiłków, szycie, opieka nad chorymi i dziećmi. 

W sferze aktywności zawodowej, na wzór odpowiedzialności kobiet za zarządzanie kapitałem symbolicznym rodziny, często widoczna jest ich troska o kapitał społeczny i symboliczny firmy. Głownie od nich oczekuje się, że będą reprezentować firmę na zewnątrz oraz przyjmować klientów, gościć ich na wzór rytuałów domowych.

W znacznym stopniu kobiety są niezmiennie wyłączone z obszaru władzy i wysokich stanowisk, głównie w sferze ekonomii, polityki i finansów. Coraz częściej pełnią funkcje publiczne, jednak zazwyczaj są to pozycje najniższe, zagrożone likwidacją, na przykład stanowiska urzędnicze. 

Porządek dystansu zostaje również utrzymany w kwestii awansu. Awans kobiety nie może przysłonić osiągnięć mężczyzny. Zjawisko to określane jest jako szklany sufit. Oznacza bariery związane z awansem oraz zajmowaniem kierowniczych stanowisk. Kariera mężczyzn rozwija się również szybciej w zawodach kobiecych, gdyż uważa się, że odpowiednie dla nich jest zajmowanie wyłącznie wysokich stanowisk.

Z danych zgromadzonych przez Główny Urząd Statystyczny wynika, że w 2002 roku w Polsce, kobiety na wyższych stanowiskach urzędniczych i kierowniczych zarabiały statystycznie o 30 procent mniej niż mężczyźni, podczas gdy na stanowiskach robotniczych mniej o 40 procent. W 2007 roku, zgodnie z danymi opublikowanymi przez Komisję Europejską, kobiety zarabiały o około 15 procent mniej niż mężczyźni.

Człowiek sukcesu a ideał superwoman

W życiu zawodowym funkcjonuje stereotyp człowieka sukcesu. Z perspektywy płci jest nim zazwyczaj mężczyzna lub osoba charakteryzująca się cechami męskimi. Kobieta sukcesu postrzegana jest często negatywnie, ze względu na posądzenie jej o zaniedbywanie życia rodzinnego. Konflikt na płaszczyźnie praca – dom jest jednym z najczęściej wskazywanych. Kobiety zmuszone są do balansowania między karierą a rodziną, godzenia różnych ról i obowiązków. 

Współcześnie, między innymi dzięki mediom, coraz bardziej powszechny jest ideał superwoman – kobiety, która doskonale wypełnia role rodzinne, zawodowe i społeczne. Dla wielu kobiet starających się go realizować, staje się on źródłem nadmiernego stresu, dużego obciążenia psychicznego i fizycznego, które może prowadzić do wypalenia zawodowego, jak i konfliktów rodzinnych.

Role rodzinne

Podobnie jak kobiety na rynku pracy, tak mężczyźni są dyskryminowani i niedoceniani w roli rodziców. Rodzicielstwo wciąż kojarzone jest z macierzyństwem. Wynika to z dominującego przez wieki systemu patriarchalnego, który podzielił świat społeczny na sferę rodzinną oraz pozarodzinną. 

Niemożliwość zastąpienia ojca w wychowaniu dziecka próbowały również zakwestionować środowiska feministyczne, wskazując na samowystarczalność matek, możliwość przejęcia przez nie wszystkich funkcji. Obecność ojca w procesie socjalizacji pierwotnej jest jednak konieczna, gdyż dostarcza on dziecku odpowiednich wzorów w jego rozwoju społecznym i moralnym. 

Współczesny model ojca nie ogranicza się jedynie do funkcji głowy rodziny, autorytetu, osoby zapewniającej byt całej rodzinie, lecz również troskliwego i serdecznego ojca, biorącego czynny udział w procesie wychowania. 

Jednym z najbardziej widocznych obszarów dyskryminacji mężczyzn są sprawy sądowe o przyznanie opieki nad małoletnim dzieckiem. Zgodnie z danymi statystycznymi, w Polsce prawo do sprawowania opieki nad dziećmi po rozwodzie uzyskuje jedynie 3 procent ojców, natomiast w Stanach Zjednoczonych wskaźnik ten wynosi ponad 50 procent (dane na 2009 rok).

Męska dominacja a współczesny świat

Ideologia feministyczna pojawiła się w Europie wraz z początkiem nowoczesnych społeczeństw przemysłowych, czyli pod koniec XVIII wieku. Od tego czasu obserwujemy między innymi wzrost wskaźnika skolaryzacji na poziomie średnim i wyższym, większy dostęp kobiet do sfery publicznej, dystans w stosunku do prac domowych i roli reprodukcyjnej, opóźnienie wieku zawierania małżeństw i urodzenia dziecka. Kobiety stają się niezależne ekonomicznie. Powszechne staje się podejmowanie przez nie pracy zarobkowej.

Obecnie męska dominacja nie jest już narzucana jako oczywista. W wyniku działań podejmowanych przez ruchy feministyczne wymaga obrony i uzasadnienia. Środowiska te zakwestionowały różnice pomiędzy płciami, z pominięciem podstawowych różnic anatomicznych i znaczenia w procesie reprodukcji, co zgodne było z poglądami panującymi w naukach społecznych o wartości biologii oraz społeczeństwa i kultury w procesie kształtowania jednostki.



Źródła: (1) P.Bourdieu, Męska dominacja, Oficyna Naukowa, Warszawa 2004, (2) R.J.Gerrig, P.G.Zimbardo, Psychologia i życie, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2009, (3) Konwencja Rady Europy o zapobieganiu i zwalczaniu przemocy wobec kobiet i przemocy domowej, Stambuł, 11.05.2011, (3) J.Majewski, Teologia na rozdrożach, Wydawnictwo Znak, Kraków 2005, (4) Mały rocznik statystyczny, Zakład Wydawnictw Statystycznych, Warszawa 2012, (5) Męskość jako kategoria kulturowa. Praktyki męskości., pod.red. M.Dąbrowskiej i A.Radomskiego, Wydawnictwo Portalu Wiedza i Edukacja, Lublin 2010, (6) W kręgu gender, pod.red. E.Mandal, Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice 2007.