Fotografia w naukach społecznych

Fotografia może być wykorzystywana jako metoda badawcza – sposób poznawania rzeczywistości, forma zapisu o kulturze, jako przedmiot albo materia badań (odczytywanie zapisu kultury). Także jako medium – środek wyrazu.

Nic dziwnego, że dynamiczne zmiany zachodzące w społeczeństwach późnonowoczesnych, objawiające się między innymi wzrostem znaczenia kultury obrazu, a także wizualne aspekty życia społecznego oraz związane z nimi reguły postrzegania i pokazywania, przyciągnęły uwagę badaczy i stały się jednymi z głównych tematów nauk społecznych już pod koniec XIX wieku.

Początki socjologii wizualnej

Socjologia wizualna (zwana także antropologią wizualną, etnografią wizualną czy antropologią obrazu) opiera się przede wszystkim na zastosowaniu technik rejestracji obrazów oraz metod ich interpretacji. Obrazy traktuje się jako formę komunikacji międzyludzkiej, reprezentację symboliczną oraz jako narzędzia i treści myślenia ludzkiego.

Fotografię początkowo traktowano jako jedno z pomocniczych narzędzi w badaniach terenowych. Jej potencjał dostrzegli Gregory Bateson i Margaret Mead, którzy poświecili się obserwacji ludności na Bali. W ich pracy zdjęcia pełniły przede wszystkim funkcję ilustracji w publikowanych monografiach i były prezentowane podczas wykładów. Badacze chcieli:

(…) wypróbować nową metodę wyrażania nieuchwytnych relacji pomiędzy różnymi rodzajami kulturowo zestandaryzowanych zachowań, zestawiając powiązane ze sobą fotografie (…) Dzięki wykorzystaniu fotografii możliwe jest oddanie jedności każdego fragmentu zachowania, a pożądane wzajemnie odniesienia można osiągnąć, umieszczając serię fotografii na tej samej stronie.

Wartość swojego rodzaju notatek fotograficznych dostrzegł również polski antropolog – Bronisław Malinowski:

Sprawdzanie notatek terenowych z zastosowaniem fotografii w czasie opracowywania materiałów dotyczących ogrodów skłoniło mnie do przeformułowania moich twierdzeń w licznych punktach.

Wizualność stała się więc przestrzenią, w której dochodzi do tworzenia oraz kontestowania znaczeń, a zdjęcia umożliwiają potwierdzenie faktów, co do których inni nie mogą mieć już wątpliwości.

Jak interpretować zdjęcia

Interpretacja materiałów wizualnych zakłada istnienie trzech obszarów, w ramach których tworzone są wrażenia: samego obrazu, obszaru jego wytwarzania oraz odbioru przez publiczności. Każdy z nich zawiera w sobie również trzy aspekty, zwane modalnościami.

Modalność technologiczna sugeruje, że techniki wizualne mogą być przeznaczone do wzmocnienia przekazu bądź też zwykłego oglądania. Dla niektórych odbiorców ważne może być zrozumienie technologii wykorzystanych do tworzenia obrazu, takich jak: model aparatu, rodzaj filmu i sposób jego wywołania. W końcu warunkują one optyczne możliwości uchwycenia przedstawionej sceny i jej prawdziwość.

Istotne są również właściwości materialne obrazu, takie jak: treść, kolor, kompozycja. Sposób przedstawienia pozwala na przydzielenie obrazów do konkretnych gatunków, mających pewne cechy wspólne, które są zarazem kluczem do ich zrozumienia.

Z kolei trzeci aspekt dotyczy sytuacji społecznej, gospodarczej, kulturowej i politycznej, a także praktyk oraz instytucji związanych z obrazem, poprzez które jest on odbierany, rozpowszechniany i używany.

Siedem strategii interpretacyjnych

Niezależnie od tego, czy sami wykonujemy zdjęcia, czy badamy zastane źródła fotograficzne, ważna jest dla nas zawartość treściowa, znaczeniowa i informacyjna fotografii, określana przez Rolanda Barthesa jako studium.

Piotr Sztompka wyróżnia siedem strategii interpretacyjnych (mogą być stosowane łącznie):

  • interpretacja kontekstowa – rozpoznanie kontekstu społecznego oraz jego lokalizacji,
  • interpretacja hermeneutyczna – kim są osoby przedstawione na zdjęciu, jaka jest ich rola społeczna, co robią, jakie są ich motywacje i intencje, czy w trosce o dobrą autoprezentację dbają o odpowiednie zaprezentowanie swojej tożsamości społecznej,
  • interpretacja semiologiczna – odczytywanie znaczeń zawartych w znakach i symbolach wizualnych występujących w danym społeczeństwie, środowisku lub grupie.

Pozostałe cztery są odmianami interpretacji strukturalnej. Zakładają, że zdarzenia, sytuacje, praktyki codzienne i sposoby myślenia – elementy życia społecznego – odzwierciedlają leżące u ich podstaw ukryte struktury, które jednocześnie ograniczają jednostki oraz stymulują to, co jest możliwe. Są to:

  • interpretacja interakcyjna – przedstawione interakcje i stosunki międzyludzkie, intensywność i emocjonalność relacji,
  • interpretacja normatywna – odkrywanie norm, wartości, nakazów mody czy wymaganych w danej zbiorowości nakazów życia i powinnościowo zdefiniowanych ról społecznych; określenie, jakie zachowania podlegają sankcjom społecznym,
  • interpretacja ideacyjna – jakie przekonania, wierzenia, doktryny i ideologie są wyznawane w określonym społeczeństwie, środowisku, grupie społecznej oraz w jakim stopniu ludzie identyfikują się z nimi,
  • interpretacja dystrybutywna (statusowa) – występujące zróżnicowania pozycji społecznych, zarówno w ujęciu funkcjonalnym, jak i hierarchicznym.

Jak możemy zauważyć, odbiór materiałów wizualnych zdeterminowany jest przez wiele czynników i nie zawsze jest oczywisty. Elementem pomijanym przez większość badaczy jest teoria autorska, czyli koncepcja, zgodnie z którą najważniejszym aspektem interpretacji materiałów wizualnych jest to, co chciał przekazać sam twórca. Uważa się, że ważniejszy jest szerszy kontekst wizualny, odniesienie do innych obrazów oraz publiczność, która wnosi własny sposób widzenia.


Źródła: (1) Piotr Sztompka, Wyobraźnia wizualna i socjologia [w] Fotospołeczeństwo. Antologia tekstów z socjologii wizualnej, red. Małgorzata Bogunia-Borowska, Piotr Sztompka, Kraków, Wydawnictwo Znak, 2012, (2) Douglas Harper, Argument za socjologią wizualną [w] Fotospołeczeństwo. Antologia tekstów z socjologii wizualnej, red. Małgorzata Bogunia-Borowska, Piotr Sztompka, Kraków, Wydawnictwo Znak, 2012, (3) Gillan Rose, Interpretacja materiałów wizualnych, Warszawa, Wydawnictwo Naukowe PWN, 2010