Położone w sercu Barcelony – w dzielnicy Eixample – więzienie La Model przez ponad sto lat było niemym świadkiem wydarzeń, które odbijały się echem w całej Hiszpanii. W 2017 roku, tuż przed 113. rocznicą otwarcia, zakończyło swoją działalność, a lokalne władze rozpoczęły proces przekształcania go w centrum kultury.
Wizja nowoczesnego więzienia
La Model, otwarte 9 czerwca 1904 roku, było odpowiedzią na rosnącą potrzebę reformy katalońskiego systemu penitencjarnego. Zlokalizowane na ówczesnych peryferiach Barcelony, więzienie miało stać się wzorcem dla przyszłych placówek w całym kraju. Architekci Salvador Vinyals i Josep Domènech zaprojektowali je zgodnie z koncepcją panoptykonu, co miało umożliwić strażnikom pełną kontrolę nad więźniami z centralnej wieży obserwacyjnej.
Hasło przyświecające założycielom, In severitate humanitas (Ludzkość w surowości), odzwierciedlało ich dążenie do stworzenia zakładu karnego, który byłby nie tylko miejscem odosobnienia, ale przede wszystkim przestrzenią resocjalizacji i edukacji. La Model miało łączyć dyscyplinę z humanizmem, uznając, że każdy więzień ma potencjał do zmiany i reintegracji ze społeczeństwem.
Programy nauczania i warsztaty miały na celu rozwijanie umiejętności społecznych i praktycznych, przydatnych już po zakończeniu odsiadki. Cele, choć niewielkie, były projektowane z myślą o zapewnieniu więźniom godnych warunków życia, co w tamtych czasach stanowiło wyjątek.
Rządy generała Franco
Więzienie zaprojektowano z myślą o przyjęciu około 850 więźniów. W trakcie dyktatury generała Franco, szybko stało się przepełnione w wyniki licznych aresztowań związanych z czystkami i represjami wobec opozycjonistów. Trafiali tu zarówno więźniowie polityczni, jak i zwykli kryminaliści.
Dużą grupę stanowili Romowie, aresztowani ze względu na ich styl życia, który odstawał od narzucanych norm społecznych – włóczęgostwo i żebranie uznawane były za przestępstwo. Celem represji stali się również homoseksualiści, których zachowanie oceniano jako niemoralne. Często byli izolowani i poddawani próbom przymusowej terapii, która rzekomo miała zmienić ich orientację seksualną.
Pod koniec 1939 roku w La Model przebywało około 12 745 osadzonych, co wielokrotnie przekraczało jego pierwotną pojemność. Warunki życia stały się skrajnie trudne. Brak wystarczającej przestrzeni potęgował napięcia wśród więźniów, a coraz gorsze warunki sanitarne przekładały się na wzrost zachorowań na gruźlicę.
Prawo do ucieczki
Codzienność więźniów była pełna strachu i rozpaczy, jednak dla wielu z nich motywacja do walki o godność była kluczowa. Organizowali tajne spotkania i tworzyli grupy oporu, które stawiały czoła brutalności systemu. W La Model często wybuchały zamieszki. Konflikty przyciągały uwagę mediów i opinii publicznej, co w niektórych przypadkach skutkowało wprowadzeniem niewielkich reform i chwilową poprawą warunków.
Reżim Franco zapoczątkował jednak prawo ley de fugas, które stało się pretekstem do stosowania ekstremalnych środków represji. Zgodnie z jego zasadami, strażnicy mogli zastrzelić osadzonego, który próbował uciec. Ale to nie wszystko. Procedura była bezwzględna – więzień mógł zostać zwolniony z odsiadywania dalszego wyroku, ale zanim zdążył oddalić się od głównej bramy, zabijano go pod pretekstem próby ucieczki.
La Model na wielkim ekranie
La Model, ze swoją mroczną historią i unikalną architekturą, stało się inspiracją dla twórców filmowych, którzy dostrzegli w nim idealne tło dla swoich produkcji o walce, oporze i ludzkiej determinacji. Jednym z najważniejszych filmów jest Barcelona 77 w reżyserii Alberta Rodrígueza.
Film opowiada historię młodego księgowego, który zostaje uwięziony w La Model pod zarzutem defraudacji. W obliczu nieproporcjonalnie surowego wyroku, Manuel wraz z innymi więźniami dołącza do ruchu domagającego się amnestii i reformy więziennictwa. Barcelona 77 ukazuje napięcia i dramaty, które rozgrywały się wewnątrz murów La Model, a także determinację więźniów w walce o godność i sprawiedliwość.
Od resocjalizacji do rewitalizacji
Zamiast stać się zapomnianym reliktem, więzienie ma szansę na nowe życie dzięki ambitnym planom władz Barcelony, które to postanowiły przekształcić tę historyczną lokalizację w przestrzeń dla mieszkańców. Już dziś Centre Cultural La Model otwiera swoje drzwi dla zwiedzających, oferując wgląd w burzliwą historię tego miejsca. Można zobaczyć dziedziniec więzienia, niektóre cele, salę widzeń.
Plan zagospodarowania terenu jest jednak bardzo ambitny. Zakłada stworzenie nowoczesnego kompleksu z obiektami użyteczności publicznej, mieszkaniami socjalnymi oraz nowym parkiem miejskim. Powstanie tu szkoła, kompleks sportowy oraz muzeum, które pozwoli lepiej zrozumieć trudną historię tego miejsca.
Źródła: (1) lamodel.barcelona/ca/la-model/la-historia-de-la-model (2) meet.barcelona/en/visit-and-love-it/points-interest-city/edifici-de-la-model
Notatki fotograficzne 