Przez polskie miasta przetacza się właśnie nowa, chwytliwa fala – moda na walkę z wandalizmem. W sieci krążą filmiki z czyszczenia ścian i zrywania wlepek, w Senacie powstał specjalny Zespół ds. przeciwdziałania wandalizmowi i nielegalnemu graffiti, a rozemocjonowani miejscy aktywiści liczą koszty usuwania farby z piaskowca pokrywającego elewację kamienicy w centrum Warszawy.
Graffiti, tagi, szablony, autorska ceramika, artystyczne plakaty i wlepki, a także napisy na murach… wszystko to nagle zaczęło być określane wspólnym mianem – jako wandalizm, który zalewa ulice polskich miast. Jednocześnie te same środowiska zaczynają zastanawiać się, które prace mają artystyczną wartość, a które są zwykłymi bazgrołami. Które powinny zostać na dłużej, a które należy natychmiast usunąć.
Ostatnio Stowarzyszenie Miasto Jest Nasze próbowało przekonywać swoich odbiorców, że projekt, przy którym ktoś siedział wcześniej w pracowni, staje się automatycznie lepszy i bardziej legalny od szybkiego graffiti zrobionego w dwie minuty.
Artystyczne mozaiki BerriBlue kontra graffiti Nocnego Marka
W debacie publicznej coraz częściej pojawia się pokusa porównywania twórców. Z jednej strony stawia się mozaiki BerriBlue – misternie wypalane płytki dopasowane do kontekstu architektury. Z drugiej – Nocnego Marka czy Tope, zazwyczaj tworzących graffiti pod osłoną nocy. Ale czy przestrzeń miejska naprawdę działa według takich reguł?
O zdanie na temat wartościowania sztuki ulicznej zapytałem Janusza III Wazę:
Nie wierzę w demokrację w sztuce. Ciężko wyznaczyć sztywny zbiór reguł określających, czym powinna charakteryzować się dobra praca, która ma prawo zaistnieć na ulicy. Ktoś może małym nakładem pracy sieknąć luks petardę, inny będzie śtukać dniami przy kompie i urodzi gafę. A czy kciuk w dół, czy w górę – to już niech każdy indywidualnie ocenia.
Próba oceny tego, co wolno stworzyć na ścianie na podstawie stopnia skomplikowania techniki, to ślepy zaułek. Zresztą sporo współczesnej sztuki ulicznej zderza się z dokładnie tym samym grzechem, co klasyczny writing.
Wiele zależy od intencji. Często street art przypomina mi ideę graffiti, w której chodzi tylko o promowanie autora, o to, by nawalić jak najwięcej kolejnych piesków, kotków, szczurków etc. To reklama, w której nie chodzi o nic – dodaje Janusz III Waza.
Walka z nielegalnym graffiti uderza w twórców
Najgroźniejszym skutkiem obecnej nagonki nie jest jednak to, co dzieje się w komentarzach na Facebooku, ale to, jak reaguje na nią biurokracja. Część miejskich stowarzyszeń, zamiast szukać realnych rozwiązań, zaczęła nakręcać moralną panikę, blokując przy tym ludzi, którzy od lat promują sztukę miejską.
O absurdach urzędniczego dociekania mówi wprost Miss Dorys:
Ostatnio ludzie z Miasto Jest Nijakie kręcą aferę przeciwko street artowi, bo się skapnęli, że część twórców działa nielegalnie i dewastuje ściany. Piszą interpelacje do urzędu miasta z dochodzeniem, czy jakiś wandal nie zarobił przypadkiem 300 złotych brutto z publicznych środków za prowadzenie zajęć z młodzieżą cztery lata temu. Albo czy jego prace nie zawisły przypadkiem na wystawie patronowanej przez miasto. I jakaś bogu ducha winna urzędniczka siedzi teraz i przeszukuje zakurzone archiwa, żeby odpowiedzieć na te farmazony.
Artystka zwraca uwagę na jeszcze jeden aspekt – twórcy uliczni są często zaangażowani w organizację festiwali, wydarzeń artystycznych oraz mniejszych akcji mających na celu aktywizację lokalnych społeczności. Poprzez legalne projekty graffiti, warsztaty i tworzenie murali odciągają młodych ludzi od wandalizmu i nałogów, oferując im przestrzeń do bezpiecznej ekspresji, nauki pracy zespołowej oraz budowania tożsamości z własną dzielnicą.
Czy ta akcja zniechęci jakiegoś grafficiarza do tagowania? Raczej nie. Wandale mają w dupie urzędników i niczego od nich nie potrzebują, są wolni w swojej twórczości. Natomiast efekty zapewne odczują ludzie, którzy chcą legalizować ściany na twórczość artystyczną czy organizować fajne rozwojowe wydarzenia. Miasto nie będzie od tego czyściejsze. Ale na pewno będzie nudniejsze – podsumowuje Dorys.
Miejscy aktywiści biorą sprawy w swoje ręce
Obok urzędniczych wojen rośnie w siłę oddolny aktywizm. W ostatnich miesiącach głośno było o inicjatywach podejmowanych przez wrocławską Grupę Upiększania Miasta (GUMa), Szczecińską Inicjatywę Estetyki Miejskiej (SIEMa) czy o projekcie 3100 (Czysto), za którym stoi Robert z Jeleniej Góry:
Czerpię satysfakcję z udowadniania, że czystość zwycięży. Oczywiście nie wykluczam ścierania się nieprzewidzianych sił i chętnie biorę w tym udział. Czasem trzeba się mierzyć z ryzykiem, z zaczepkami.
Najciekawszy w tym wszystkim jest fakt, że ludzie walczący z wandalizmem wyznaczają własne kryteria estetyczne i samodzielnie dokonują wartościowania tego, co zamalować, a co zostawić na murze.
Robert podkreśla: Dzieło dziełu nie jest równe. Odbiorcy doceniają świadomość twórczą i odtwórczą. Widzą, że nie mają do czynienia z bezrefleksyjnym oczyszczaniem miasta tylko na potrzeby kontentu w mediach społecznościowych, lecz z działaniem, za którym stoi określona myśl, wrażliwość i świadomość tego, co oraz dlaczego warto przywracać do porządku.
W ślad za osobami zaangażowanymi w wymienione wcześniej inicjatywy idą młodzi. Zgadują się w social mediach, biorą odpowiedzialność za otoczenie, robią coś razem. Gdy chwalą się rezultatem swoich prac, chociażby zdjęciem odmalowanej elewacji czy rynny wyczyszczonej z dziesiątek wlepek, część osób im gratuluje, inni kwitują krótko: Dzięki, zrobiliście nam miejsce pod nowe tagi!
Janusz III Waza dodatkowo zwraca uwagę na reklamozę, o której czasem zapominamy w ferworze walki z nielegalnym graffiti:
Fajnie, że tworzą się tego rodzaju inicjatywy. Życzyłbym sobie i społeczeństwu, żeby szły w parze z walką z wszechotaczającą nas reklamozą. Spam billboardowy, ekranowy, citylightowy etc. mierzi mnie osobiście bardziej niż graficiarskie tagi. To, że coś jest legalne, nie znaczy, że jest dobre. Wizualne przebodźcowanie i nakręcanie durnego konsumpcjonizmu drażnią mnie bardziej niż ojszczanie kolejnej ściany przez typa, który ma potrzebę się podpisać.
Wniosek nasuwa się sam. Wszyscy chcą czystych i bezpiecznych ulic. Nikt nie chce nudnych, szarych miast. Póki co każdy człowiek ze szczotką i chemią do usuwania farby może stać się kuratorem sztuki miejskiej, a na porządną uchwałę krajobrazową i działania Parlamentarnego Zespołu ds. przeciwdziałania wandalizmowi i nielegalnemu graffiti przyjdzie nam jeszcze poczekać.